Maanfasen

Waarom de maan steeds anders lijkt

Maanfasen uitgelegd

De maan verandert niet echt van vorm. Je ziet elke nacht een ander verlicht deel doordat de stand van zon, aarde en maan verandert.

Nieuwe maanEerste kwartierVolle maanLaatste kwartier
De maan aan de nachtelijke hemel
In het kort

Wat zijn maanfasen?

De maan geeft zelf geen licht. Je ziet de maan omdat de zon haar beschijnt. De zon verlicht altijd precies de helft van de maan: de kant die naar de zon kijkt. Wat verandert, is hoeveel van die verlichte helft wij vanaf de aarde kunnen zien.

De maan draait in ongeveer een maand om de aarde. Daardoor kijken wij steeds vanuit een andere hoek naar de verlichte helft. Soms zien we die helft bijna helemaal (volle maan), soms bijna niets (nieuwe maan) en meestal iets daartussen. Die verschillende vormen heten de maanfasen.

Van nieuwe maan tot de volgende nieuwe maan duurt gemiddeld 29,5 dagen. Dat heet een synodische maand. Ons woord "maand" komt van "maan".
De cyclus

De 8 maanfasen op een rij

Meestal worden acht fasen genoemd. Vier daarvan zijn vaste momenten (nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan, laatste kwartier). De andere vier zijn de periodes daartussen.

1. Nieuwe maan

De maan staat tussen de aarde en de zon. De verlichte kant kijkt van ons af, dus je ziet de maan bijna niet. Ze staat dan overdag aan de hemel, vlak bij de zon.

2. Wassende sikkel

Een paar dagen na nieuwe maan zie je een dun, gebogen randje. Je ziet het vooral kort na zonsondergang in het westen.

3. Eerste kwartier

Ongeveer een week na nieuwe maan is precies de halve maanschijf verlicht. Hij heet "kwartier" omdat de maan dan een kwart van haar rondje om de aarde heeft afgelegd.

4. Wassende maan

Meer dan de helft is verlicht en het verlichte deel groeit elke avond. De maan staat 's avonds hoog aan de hemel.

5. Volle maan

De aarde staat tussen de zon en de maan. Je ziet de hele verlichte kant. De volle maan komt op rond zonsondergang en gaat onder rond zonsopkomst: ze is de hele nacht te zien.

6. Afnemende maan

Na volle maan wordt het verlichte deel elke nacht kleiner. De maan komt steeds later in de avond op.

7. Laatste kwartier

Weer precies een halve schijf, maar nu de andere helft. De maan komt rond middernacht op en is vooral 's ochtends vroeg te zien.

8. Afnemende sikkel

Een dun randje vlak voor zonsopkomst in het oosten. Daarna begint de cyclus opnieuw bij nieuwe maan.

Zelf herkennen

Is de maan wassend of afnemend?

In Nederland en België kun je het zo onthouden:

Licht rechts

Zit de verlichte kant rechts, dan is de maan wassend: ze wordt de komende dagen voller.

Licht links

Zit de verlichte kant links, dan is de maan afnemend: ze wordt de komende dagen kleiner.

Dit geldt voor het noordelijk halfrond. Op het zuidelijk halfrond, bijvoorbeeld in Australië, staat de maan voor de kijker "op zijn kop" en is het precies andersom. Rond de evenaar ligt de sikkel vaak bijna plat, als een schaaltje.

Veel gehoord misverstand

Komt het donkere deel door de schaduw van de aarde?

Nee. Dat denken veel mensen, maar het donkere deel van de maan is gewoon de kant waar het nacht is op de maan. De schaduw van de aarde valt alleen op de maan tijdens een maansverduistering, en dat gebeurt maar een paar keer per jaar.

Een maansverduistering kan alleen bij volle maan, en een zonsverduistering alleen bij nieuwe maan. Dat het niet elke maand gebeurt, komt doordat de baan van de maan ongeveer 5 graden schuin staat ten opzichte van de baan van de aarde om de zon. Meestal schuift de maan net boven of onder de schaduw door.

Kijktip

Het zwakke licht op de donkere kant

Kijk een paar dagen na nieuwe maan goed naar een dunne sikkel. Vaak zie je het donkere deel van de maan dan heel zwak oplichten. Dat heet aardschijn of asgrauw licht. Zonlicht weerkaatst op de aarde, valt op de maan en kaatst daar weer terug naar ons. Je ziet dus eigenlijk licht dat twee keer is teruggekaatst.

Ook handig om te weten: de maan laat ons altijd dezelfde kant zien, in elke fase. Hoe dat komt, lees je bij de nabije en verre kant van de maan.

Vragen

Vaak gestelde vragen over maanfasen

Hoe lang duurt een volledige maancyclus?

Gemiddeld 29,5 dagen. De maan draait in 27,3 dagen om de aarde, maar omdat de aarde intussen ook verder om de zon beweegt, duurt het ruim twee dagen langer voordat dezelfde fase terugkomt.

Hoe vaak is het volle maan?

Ongeveer één keer per maand, meestal twaalf keer per jaar. Omdat de cyclus iets korter is dan de meeste maanden, valt er soms een tweede volle maan in één kalendermaand.

Kun je de maan overdag zien?

Ja. Rond het eerste kwartier zie je de maan vaak al 's middags, en rond het laatste kwartier nog in de ochtend. Alleen rond nieuwe maan zie je haar niet, omdat ze dan te dicht bij de zon staat.

Ziet iedereen op aarde dezelfde maanfase?

Ja. Overal op aarde is het op hetzelfde moment dezelfde fase. Alleen de stand van de sikkel aan de hemel verschilt per plek.

Verder ontdekken

Bekijk de maanfase van vandaag

In de Live Space Explorer zie je waar de maan nu staat en welke fase het is. Je kunt ook de tijd vooruit zetten en zien hoe de maan in een paar weken door alle fasen gaat.