M101

Pinwheelstelsel (M101)

Het Pinwheelstelsel, in het Engels de Pinwheel Galaxy, is een groot spiraalstelsel op ongeveer 21 miljoen lichtjaar in het sterrenbeeld Grote Beer. We kijken er recht bovenop, waardoor de open spiraalarmen op een windmolentje lijken. Met ongeveer 170.000 lichtjaar is het bijna twee keer zo breed als de Melkweg.

Animatie

M101 met brede spiraalarmen

Je ziet een open spiraal met blauwe gebieden in de armen. Die blauwe kleur wijst op jonge hete sterren.

De animatie van Pinwheel Galaxy kan in deze browser niet worden getoond.

De animatie toont de vorm ruim in beeld, zodat kern, armen, staart, stofbanen of ringstructuur goed herkenbaar blijven.

Wat betekenen de kleuren?

Geel en oranje: oudere sterren, een heldere kern of warm licht in het centrum.
Blauw: jonge, hete sterren en gebieden waar veel nieuwe sterren zichtbaar zijn.
Roze: gaswolken en stervormingsgebieden waar nieuwe sterren kunnen ontstaan.
Donkere bruine banen: stof en gas dat licht tegenhoudt; daardoor zie je donkere stroken.
Witte puntjes: losse sterren op de voorgrond of achtergrond van de animatie.
Over de animatie

Wat zie je in de animatie?

Je kijkt recht van boven op het Pinwheelstelsel. De kern is klein en zacht, en staat iets uit het midden. Eromheen draaien vier open spiraalarmen die niet even dik zijn: één arm is veel voller dan de rest. In de armen pulseren veel roze en rode vlekjes. Dat zijn stervormingsgebieden, waar M101 om bekend is.

Wat gebeurt er als hij loopt?

Als de animatie loopt, draait het hele windmolentje langzaam rond. De roze vlekjes lichten zacht op en weer af, zodat je ziet waar de meeste nieuwe sterren ontstaan.

Pauzeren en opnieuw beginnen

Boven de animatie staan drie knoppen. Met Animatie pauzeren zet je het beeld stil, en met dezelfde knop laat je het weer verder lopen. Opnieuw starten zet de teller terug op 0 en begint de animatie vanaf het begin. Nieuwe weergave laden tekent het stelsel opnieuw, met de sterren op net iets andere plekken. De teller Simulatiejaar telt elke seconde 250.000 jaar op.

Klopt de animatie?

De vorm, de kleuren en de opvallende onderdelen kloppen met wat telescopen echt laten zien. De animatie is wel vereenvoudigd. De sterren zijn stipjes op ongeveer de goede plek en geen echte sterren. Ook draait alles veel sneller dan in het echt. Een groot sterrenstelsel doet er honderden miljoenen jaren over om één keer rond te draaien. Daarom is de teller vooral bedoeld om te laten voelen hoe langzaam het heelal verandert.

Botsingen en ontmoetingen

De scheve vorm van M101 komt waarschijnlijk door de zwaartekracht van kleinere buurstelsels die in het verleden langs zijn gekomen. Die trekken aan de schijf, waardoor één kant voller is geworden dan de andere. Een echte frontale botsing is er voor zover bekend niet geweest.

Uitleg in gewone taal

Wat zie je op deze pagina?

Wat voor stelsel is dit?

Een groot spiraalstelsel met losse, open armen.

Waarom is dit bijzonder?

M101 is handig om te laten zien hoe stervorming langs armen verdeeld kan zijn.

Wat kun je in de animatie herkennen?

De brede armen, jonge blauwe sterren en lichte kern.

In cijfers

Het Pinwheelstelsel in cijfers

Afstand
ongeveer 21 miljoen lichtjaar
Doorsnede
ongeveer 170.000 lichtjaar
Soort
spiraalstelsel, recht van boven gezien
Sterrenbeeld
Grote Beer
Ontdekt
1781, door Pierre Méchain
Het verhaal

Een windmolentje van sterren

Het Pinwheelstelsel kijkt ons recht aan. Daardoor zie je de spiraalarmen mooi rondgedraaid, als een papieren windmolentje ("pinwheel" in het Engels). Het stelsel is bijna twee keer zo breed als onze Melkweg.

Een scheve spiraal

De kern ligt niet helemaal in het midden. Dat komt waarschijnlijk doordat kleinere buurstelsels aan M101 trekken.

Supernova 2023ixf

In mei 2023 ontdekte de Japanse amateursterrenkundige Koichi Itagaki een exploderende ster in M101. Het was een van de dichtstbijzijnde supernova's van de afgelopen tien jaar en werd door telescopen over de hele wereld gevolgd.

Duizenden sterrenkraamkamers

Op foto's van de Hubble-ruimtetelescoop zie je in de armen duizenden gebieden waar nieuwe sterren ontstaan.

Zelf kijken

M101 aan de hemel

M101 staat bij de staart van de Grote Beer. Het stelsel is groot, maar zijn licht is over een groot oppervlak verspreid. Daardoor is het lastiger te zien dan je zou denken. Met een verrekijker onder een donkere hemel zie je een zwakke, ronde gloed.

Veelgestelde vragen

Vragen over het Pinwheelstelsel

Waarom heet het Pinwheelstelsel?

‘Pinwheel’ is Engels voor een speelgoedwindmolentje. Omdat we M101 recht van boven zien, lijken de armen op de wiekjes van zo’n molentje.

Is M101 groter dan de Melkweg?

Ja. Met een doorsnede van ongeveer 170.000 lichtjaar is M101 bijna twee keer zo breed als de Melkweg, die zo’n 100.000 lichtjaar breed is.

Wat gebeurde er in 2023 in M101?

In mei 2023 werd in M101 een supernova ontdekt, SN 2023ixf: een zware ster die aan het eind van zijn leven ontplofte. Het was een van de dichtstbijzijnde supernova’s van de laatste tien jaar en zelfs met kleine telescopen te zien.

Kun je het Pinwheelstelsel zelf zien?

Onder een donkere hemel zie je M101 met een verrekijker als een grote, zwakke vlek bij de steel van de Grote Beer. Omdat het licht zo uitgespreid is, heb je echt een donkere plek nodig.

Verder ontdekken

Meer sterrenstelsels

Kijkwijzer

Zo lees je deze animatie

Let op de grote vorm van het stelsel, de kleur van de helderste gebieden en de donkere lijnen of leegtes. Geel en oranje wijzen vaak op oudere sterren of een heldere kern. Blauw wijst meestal op jonge hete sterren. Roze laat gaswolken en stervorming zien. Donkere banen zijn stof en gas die licht tegenhouden.